Birkaç yıl önce geçersiz bir sözleşme nedeniyle birine 100.000 TL ödediniz. Bugün dava açıp paranızı geri alma hakkı kazandınız. Ancak karşı taraf size yine 100.000 TL öderse, bu adil olur mu? Yıllar önceki 100.000 TL ile bugünkü 100.000 TL’nin alım gücü aynı değil. İşte bu noktada, Yargıtay tarafından geliştirilen ve alacaklıyı enflasyon karşısında koruyan denkleştirici adalet ilkesi devreye girer.

Denkleştirici Adalet İlkesi Nedir?

Denkleştirici adalet nedir sorusunun en net cevabı şudur: Hukuken geçersiz bir sözleşme nedeniyle ödenen paranın iadesi gerektiğinde, paranın ödendiği tarihteki alım gücü ile iade edileceği tarihteki alım gücü arasında denklik kurmayı amaçlayan bir Yargıtay ilkesidir. Bu ilke, paranın enflasyon farkı nedeniyle değer kaybetmesini önler ve “sebepsiz zenginleşen” tarafın, diğer tarafın zararı üzerinden haksız bir kazanç elde etmesini engeller.

Denkleştirici Adalet İlkesi Hangi Durumlarda Uygulanır?

Bu ilke, özellikle geçersiz sözleşme para iadesi durumlarında uygulama alanı bulur. En yaygın örnekler şunlardır:

• Noterde Yapılmayan Gayrimenkul Satış Sözleşmeleri: En sık karşılaşılan durumdur. Tarafların kendi arasında imzaladığı adi yazılı bir sözleşme ile ödenen paraların (kapora vb.) iadesinde bu ilke uygulanır.
• Şekil Şartına Uygun Olmayan Diğer Sözleşmeler: Kanunun emrettiği şekil şartına uyulmadığı için geçersiz hale gelen diğer tüm sözleşmelerden kaynaklanan para iadeleri.

Denkleştirici Adalet İlkesine Göre Hesaplama Nasıl Yapılır?

Denkleştirici adalet ilkesi‘ne göre bir hesaplama yapılırken, mahkeme bir bilirkişi atar. Bilirkişi, paranın ödendiği tarih ile iadenin talep edildiği dava tarihi arasındaki süreçte, çeşitli ekonomik göstergeleri dikkate alarak bir güncelleme yapar. Bu hesaplamada dikkate alınan unsurlar şunlardır:

• Enflasyon (TÜFE) oranları
• Döviz (Dolar, Euro) kurları
• Altın fiyatları
• Mevduat faiz oranları
• Devlet tahvili faizleri

Bilirkişi, bu unsurların ortalamasını alarak, ödenen paranın günümüzdeki paranın alım gücü‘ne denk gelen karşılığını hesaplar ve mahkemeye sunar.

Yasal Dayanağı ve Yargıtay Kararları

Bu ilke, doğrudan tek bir kanun maddesine değil, TMK Madde 2 (Dürüstlük Kuralı) ve TBK Sebepsiz Zenginleşme hükümlerinin Yargıtay tarafından yorumlanmasına dayanır. Yargıtay, enflasyonist ortamlarda paranın nominal değerinin değil, “gerçek alım gücünün” iade edilmesi gerektiğini şu emsal kararlarla hükme bağlamıştır:

1. “Sepet Formülü” Zorunluluğu (Yargıtay 3. Hukuk Dairesi) Yargıtay, iade edilecek tutarın belirlenmesinde tek bir kriterin (sadece faiz veya sadece dolar) baz alınmasını hatalı bulur. Emsal kararlara göre hesaplama yapılırken; Altın, Döviz (USD/Euro), TÜFE (Enflasyon), Memur Maaş Artışları ve Mevduat Faizleri gibi ekonomik göstergelerin ortalaması alınmalıdır (Sepet Hesabı).

2. Gerçek Adalet Vurgusu (Emsal Karar)

Yargıtay 3. Hukuk Dairesi (E. 2012/9892, K. 2012/14570): Mahkeme, denkleştirici adalet ilkesini; “haklı bir sebep olmaksızın başkasının mal varlığından istifade ederek kendi mal varlığını artıran kişinin, elde ettiği bu kazanımı geri verirken, paranın ilk ödendiği tarihteki alım gücüne ulaştırılması” olarak tanımlamıştır.

3. Geçersiz Sözleşmelerde Uygulama (Yargıtay 13. Hukuk Dairesi)

Yargıtay 13. Hukuk Dairesi (E. 2010/3181, K. 2010/4477): Özellikle tapulu taşınmazların harici satışında veya noter onayı olmayan araç satışlarında; ödenen bedelin iadesi, ifanın imkansız hale geldiği tarihteki güncel değer üzerinden yapılmalıdır.

Sıkça Sorulan Sorular: Denkleştirici Adalet Hesaplaması ve Yargıtay

Soru: Denkleştirici adalet ilkesi hesaplaması nasıl yapılır? (Bilirkişi Yöntemi) Bu hesaplama basit bir faiz hesabı değildir ve uzmanlık gerektirir. Yargıtay içtihatlarına göre hesaplama; konusunda uzman bir hukukçu, bir mali müşavir ve bir bankacıdan oluşan 3 kişilik bilirkişi heyeti tarafından yapılmalıdır. Heyet; paranın ödendiği tarihten dava tarihine kadar geçen süredeki Dolar, Euro, Altın (Külçe), TÜFE (Enflasyon), Memur/İşçi Maaş Artış Oranları verilerinin ortalamasını alarak (Sepet Yöntemi) paranın bugünkü reel karşılığını bulur.

Soru: Denkleştirici adalet ilkesi Yargıtay kararları neleri kapsar? Yargıtay (özellikle 3. ve 13. Hukuk Daireleri), bu ilkeyi “hukuken geçersiz sözleşmelerin tasfiyesinde” zorunlu tutar. Emsal kararlara göre; 10 yıl önce ödenen bir kaporanın, yasal faizle iade edilmesi alacaklıyı zarara uğratır. Yargıtay, “İade anındaki para, ödeme anındaki alım gücüne denk olmalıdır” diyerek bu denkleştirmeyi şart koşar.

Soru: Denkleştirici adalet ilkesi bilirkişi raporu örneği neleri içerir? Mahkeme tarafından atanan bilirkişi; paranın ödendiği tarihteki “1 Dolar, 1 Gram Altın ve 1 Ekmek” ile bugün ne kadar alınabildiğini kıyaslayan bir rapor hazırlar. Raporun sonuç kısmında, “Davacının ödediği bedelin, dava tarihindeki güncellenmiş değeri X TL’dir” şeklinde net bir rakam belirtilir.

Bu Süreçlerde Avukat Desteğinin Önemi

Sebepsiz zenginleşme davası ve denkleştirici adalet ilkesine dayalı alacak talepleri, teknik hesaplamalar ve Yargıtay içtihatlarına hakimiyet gerektiren karmaşık süreçlerdir. Bir Ankara alacak davası avukatı, bu süreçte alacağınızın doğru bir şekilde güncellenmesini, bilirkişi raporlarının denetlenmesini ve hakkınız olan parayı tam değeriyle almanızı sağlar. Öden Hukuk, alacaklarınızın enflasyon karşısında erimemesi için tüm hukuki süreçlerde yanınızdadır.